Karayemiş,
ingilizce Cherry
laure olup, ülkemizde:
Taflan,
Karamış, Kattak, Laz Üzümü,
Laz-Gürcü
Kirazı, Tçko, Tanal olarak
bilinir.
Yayılma
Alanı
Bitkinin
tabi yayılma alanı Karadeniz’in doğu bölgeleri,
Kafkaslar, Toroslar, Kuzey ve Doğu Marmara’dır. Genel olarak ılıman
iklim
bölgelerinin meyvesidir. Bu bakımdan en iyi karayemişler Karadeniz
bölgesinin sahil
uşağında yetiştirilmektedir.
Avrupa’nın
güneydoğusu, Balkanlar ve Kuzey
İran başta olmak üzere dünyanın değişik yörelerinde karayemiş
formlarına
rastlanılmaktadır. Rize,
Trabzon (Maçka -
Meryemana Vadisi), Giresun,
Sinop (Ayancık), Zonguldak (Devrek), Kastamonu, Bartın, Bolu, İzmit
(Keltepe),
Adapazarı, İstanbul (Belgrat Ormanı, Alemdağ), Bursa (Uludağ) ve
Osmaniye’de
(Gâvurdağları) orman veya orman kıyılarında doğal olarak rastlanır.
Gövde
ve dalları kış soğuklarına dayanıklıdır.
Ancak çiçekler, erken ilkbaharda açtığından donlara karşı hassastır. Bu
nedenle
ilkbahar donların sık görüldüğü yerlerde yetiştiricilik oldukça güçtür.
Bitki ve Meyve
Özellikleri
Karayemiş;
5-6 m boyunda veya
boylu çalı şeklinde, kışın yaprağını dökmeyen ağaççıktır. Özellikle
kayın
ormanlarının altında yer alır. Ormancılık bakımından zararlı bir alt
flora
bitkisidir.
Kökler derine gider. Düzgün ve
genellikle dik bir gövde yapar.
Gövde grimsi siyah, donuk siyah
renktedir. Sert odun dokusu
ve kuvvetli bir dal sistemi vardır.
Yaprak, boyları 5 – 25 cm uzunlukta olan yapraklar, elips yada
uzunca yumurta biçiminde, kısa saplı, sivri uçlu, tam kenarlı veya
düzensiz seyrek
dişlidir. Uzun şerit halindeki yapraklar deri gibi serttir. Üst yüzü
parlak
koyu yeşil renkte, alt yüzü açık solgun yeşil renkte ve tüysüzdür.
Yaprak orta
damarı alt yüzde bariz bir çıkıntı yapar. Yaprağın alt bölümünde 2 – 4
tane
beze bulunur.
Çiçek, dalcıkların uçlarına doğru
çiçek salkımı görülür. Bunlar
yaprak koltuğundan çıkar. Açık yeşil renkteki sürgünleri tüysüzdür. Beyaz renkli çiçekler 5 – 15 cm
boyundaki bir eksen
üzerinde, dik
duran bir salkımda toplanmışlardır. Her bir çiçek üzerinde 5 çanak
yaprak, 5
taç yaprak, 1 dişi organ ve 15 – 20 erkek organ bulunur.
Meyveler çekirdekli, sulu ve 6 –
25 mm boyundadır. Önceleri
yeşil renkte olan meyveler olgunlaşınca tiplere göre mor siyah renkli,
bazen açık veya
koyu kırmızı, bazı çeşitlerde de sarı– kırmızı
alacalı olmakla beraber genellikle siyaha yakın koyu bir renk alır.
Kiraz
iriliğinde olan meyveler şekil olarak da genellikle kiraza benzemekte,
kalp
şeklinde, küt veya sivri uçlu, hafif uzun veya üsten basık ve bazen de
üzüm
taneleri gibi yuvarlak olabilmektedir. Çekirdek düzgün, sivri
zeytin biçimindedir. Meyveleri tatlı,
buruk ve
acı arasında değişen yeme özelliklerine sahiptir.
Parkçılıkta
gruplara karıştırıldığı gibi, tek olarak ta
kullanılır.
Makaslanmaya gelen bir çit bitkisidir.
İklim
ve Toprak İstekleri
Anavatanı olması
bakımından Karadeniz’in kıyı bölgesi
karayemiş yetiştiriciliği bakımından uygun iklim özelliklerine
sahiptir.
İyi gelişme göstermesi ve
bol ürün vermesi nemli, güneşli, ılıman iklim bölgelerinde olmaktadır.
Erken çiçek açtığından (çeşit özelliği ve rakım durumuna
bağlı olarak Şubat – Mart aylarında çiçek salkımları görülemeye başlar)
ilkbahar geç donlarından zarar görebilmektedir. Bazı yıllar verimin az
olmasının nedeni buna bağlanabilir. Yine
tozlanma zamanı görülen sisler birtakım olumsuzluklara yol
açabilmektedir.
Hemen
her çeşit toprakta yetişebilir.
Havalanması
iyi, derin
topraklarda bol ürün verir. Genel olarak derin, iyi
havalanan, nemli, humuslu – killi –
kumlu topraklarda yetişir. Taşlık, kayalık arazilerde de yetişebilir.
pH
yönünden asidik topraklarda yetişse de kireçli topraklara da tolerans
gösterir.
Çoğaltılması
Karayemişin
çoğaltma
yöntemleri :
1. Tohumla,
2. Kök sürgünleriyle,
3. Çelikle,
4. Daldırmayla,
5. Aşıyla,
6. Doku kültürü ile.
Kalitesi iyi olan
tiplerin çoğaltılmasında kök sürgünleri ve
çelikle çoğaltma yaygın olarak
kullanılmaktadır.
Çok az miktarda da
olsa tohumla üretim yapılmaktadır. Ancak
bu yöntemle çoğaltmada
açılma olacağından
tercih edilmemektedir.
Bahçe Tesisi
15 – 30 m2 taç
yapabilen bu tür için 3x4, 4x4,
4x6 m aralıklarla dikim yapılarak bahçe tesis edilebilir. Dikimde dikdörtgen,
kare, üçgen vs. dikim
metotları kullanılabilir. Kullanılan fidanlar vejetatif olarak
çoğaltılmış
olmalıdır.
Meyve ağaçlarının
muntazam ve kuvvetli bir taç teşkil
edebilmeleri ve verim çağında uzun
zaman kalmalarını
sağlamak için dikim sonrasından itibaren
budamayı bilinçli olarak yapmak
lazımdır.
Bir karayemiş ağacı 35 –
40 yaşına kadar ekonomik anlamda
ürün verebilmektedir.
Çeşitleri
|
Büyüme
biçimi, yaprak boyu ve şekli, kışa
dayanıklılık açısından farklı 20 bodur türü bulunan karayemişin yabancı
literatürde, önemli 9 çeşidi vardır. Bunlar;
1) Angustifolia
(yaprakları
ince ve
şerit biçimli),
2) Caucasica (koyu yeşil yapraklı),
3) Colchica (bol
çiçekli),
4) Herbergii (koyu
yeşil yapraklı,
5) Otto Luyken (yavaş gelişmeli),
6) Pyramidalis
(dar tepeli, piramit formlu),
7) Schipkaensis (Bulgaristan kökenli, bol
çiçekli,
kışa dayanıklı),
8) Schipkaensis Macrophylla (gevşek dokulu),
9) Zabeliana
(sarkık
formlu, kent iklimine dayanır).
|
Herbergii
|
Ülkemizde ise meyve
biçimi ve meyvenin
olgunlaşma mevsimine göre 7 karayemiş çeşidi vardır.
1) Su
-(acı)- (temmuz ortası, acımsı-buruk lezzetli),
2) Vavul (çok etli
ve az taneli),
3) Yabani (temmuz ilk haftası, buruk lezzetli),
4) Ağustos
-İstavrit-
(meyveler geç ve kırmızı renkte olgunlaşır),
5) Orak -(selvi)- (temmuz
ortası,
tatlı-lezzetli),
6) Ayran -(beyaz)- (haziran ortası, tatlı lezzetli),
7) Kiraz
-(Ekmek)- Karayemişleri (haziran ortası, mayhoş-hafif buruk).
|
Karayemişin Kullanım
Alanları
Karayemişin
kullanılan kısımları yaprağı, çekirdeği ve
meyvesidir.
Yapraklarda şeker, tanen, calcium oksalat ve önemli oranda
prulaurasin isimli cyanogenetik
bir glikozit bulunur. Bu glikozitin miktarı yaprağın
gençliği nispetinde fazladır. Bunlardan başka emulsin isimli bir
ferment
bulunur. Bu ferment glikozite tesir ederse onu benzaldehyt cyanhdrin ve
glikoza
parçalar. Bunlardan başka benzoik asit ve siyanidrik asit gibi maddeler
(zehirli maddeler) de bulunur.
Meyvelerde bu cyanogenetik glikozit ve dolayısıyla HCN
bulunmamaktadır.
Meyveleri üzerinde yapılan
çalışmalarda karayemişte mineral
maddelerin ve antioksidan
maddelerin bol miktarda, buna karşın bakır ve çinko gibi
ağır ve zararlı metallerin ise çok düşük miktarlarda bulunduğu tespit
edilmiştir.
Karayemiş,
-
Bazı
ilaçlara tat ve koku (kremlerde) verici olarak kullanılır.
- Hayvanlara
taze olarak yedirilir
- Pasta,
kek ve özellikle hoşaf ve kompostolara koku ve tat
kazandırmak için ilave edilir,
-
Pekmez,
reçel ve tuzlaması yapılır,
- Sindirimi
kolay olup meyveleri yenir
- Süs bitkisi
olarak kullanılır.
- Tokluk
hissi verdiğinden diyet
olarak
kullanılır,
- Yapraklar;
çelenk yapımında, balık tablalarının
süslenmesinde, hamsi buğulamasında koku vermek ve iştah açmak için (1-2
adet
halinde) kullanılır,
- Yaprakları
çiçek açma döneminde
zehirlidir. Gelişmesini tamamlayan taze yaprakları elle toplanır.
Destile
edilerek eczacılıkta kullanılan Laura Cerasin maddesi elde edilir.
- Yaprağın
bileşimi;
glikoz, tanen, kalsiyum oksalat, emulsin (enzim), prulaurasin
(glikozid),
benzoik asit, siyanidrik asittir (zehirlidir, çekirdekte de bulunur,
yapraktan
elde edilen su fazla kullanılırsa; baş dönmesi, kusma, karın ağrısı
yapar)
Karamışın
dibine
